Það er dyggð að lifa um efni fram ......

Fyrir skömmu var í bresku sjónvarpi viðtal við tvo hagfræðikennara við London Scool of Economics and Politics. Tilefnið var 100 ára afmæli skólans. Aðspurðir tilgreindu þeir tvö höfuð vandamál í efnahagslífi heimsins, - að við núverandi tæknistig þyrfti ekki nema helming vinnuaflsins til að sinna eftirspurninni, - og að hið opinbera hefði ekki efni á starfsemi sinni. Um framtíðarhorfur vildu þeir lítið spá. Þeir sögðu þó ljóst að miklar sviftingar á markaðsaðstæðum væru í vændum og að óviturlegt væri að reikna með óbreyttu viðskiptaumhverfi við áætlanagerð, að nánasta framtíð yrði sem sagt ekki vegið meðaltal nánustu fortíðar.

Spararinn, frumorsök eftirspurnarvandans.

Hinir virtu menn eru þarna að vísa til kreppunnar, samdráttarspunans sem fræðilega er nánast stöðugt við þröskuldinn. Forsenda samkeppni er skortur á eftirspurn. Baráttan um viðskiptin þvingar framleiðendur til framboðs betri og ódýrari afurða. En forsenda hverrar fjárfestingar á markaði og markmið hvers athafnamanns er að kosta minnu til framleiðslunnar en fyrir hana fæst, að skapa hagnað. Svo vill til að kostnaðarverð framleiðslunnar, þ.e. aðföngin, aðstaðan, launin, skattarnir, hagnaðurinn og vextirnir eru um leið ráðstöfunartekjur samfélagsins, þ.e. kaupmátturinn. Meðan allir kaupa fyrir kaupmáttinn sinn þá viðhelst jafnvægi framboðs og eftirspurnar. En spari einhver af sínum hlut teknanna þá rofnar hringrásin og hluti framleiðslunnar selst ekki. Gróðinn fer á lager. Þá er dregið úr vöruframboðinu, störfum fækkar, kaupmáttur minnkar, salan minnkar o.s.frv. Margir þættir vinna þó gegn þessu óheillaferli kreppunnar og það er hlutverk hagstjórnarinnar að virkja þá.

Undirrót eftirspurnarvandans er ætíð sú að hluti hagnaðarins og vaxtateknanna finna ekki ábatasama kosti til fjárfestinga, aurinn er sparaður til betri tíma. Sé hann settur í skúffu þá dregst sala saman sem því nemur og kreppuspuni skapast. Sé sparnaðurinn hins vegar lánaður til eyðslu þá viðhelst hringrásin. Þeir sem eyða meiru en þeir afla halda þannig uppi jafnvægi milli framboðs og eftirspurnar með lántökum. Ókosturinn er sá að lánsfé (sparifé) verður sífellt stærri hluti heildareigna í hagkerfinu og hlutdeild vaxtatekna og sparnaðar í ráðstöfunartekjum þjóðarinnar (heimsins) fer sífellt vaxandi. Einhver verður að taka þetta nýja sparifé að láni og versla, annars magnast upp kreppa.

Skuldarinn, bjargvættur markaðarins

Skuldasöfnun heimsbyggðarinnar er tiltölulega nýtt fyrirbæri og fram að síðari heimsstyrjöld skulduðu opinberir aðilar og launafólk nánast ekki neitt. Síðan hefur skuldsetning neytenda verið helsta hagstjórnartæki heimsins. Nú skulda langflest ríki, sveitarfélög og almennt launafólk í hinum ríka heimi meir en þau geta nokkurn tíma endurgreitt. Á sama tíma eykst sparifjármyndunin og þar með þörfin fyrir nýja lántakendur. Eyðsluseggjamarkaðurinn er hins vegar orðinn magur, varanlegar eignir eru allar að komast í veðsetningu eða eigu lánaranna. Hætti hið opinbera að taka lán við þessar aðstæður þá hrynur eftirspurnin, síðan vinnan, þá tekjurnar og þar með allur skuldasirkusinn.

Vandinn er sem sagt sá að lækningarmeðal markaðarins, skuldasöfnunin, er orðinn helsti sjúkdómurinn. Hjá Íslendingum eykur það vandann að nú er komið að endimörkum húsnæðisþarfar þjóðarinnar. Lán til fasteignakaupa hafa þann ótvíræða kost að neysluvaran (íbúðin) er veðhæf, þ.e.a.s. íbúðareignandinn getur þar veðsett áætlaðan tekjuafgang sinn í framtíðinni. Þegar þetta veð þrýtur er hætt við að veðhæf eign í landinu muni ekki aukast í takt við aukningu sparifjárins.

Ofurskuldsetning, nýtt siðferði til framfara

Þó svo illa horfi þá eru engar efnislegar aðstæður til að örvænta. Framleiðslugetan er orðin gríðarleg og heimurinn er fullur af reddurum. Ég held líka að lausnin sé í raun fundin.Ég tel að auknar lántökur hins opinbera séu orðnar svo mikilvægar fyrir viðvarandi eftirspurn, og þar með viðgang hagkerfisins, að hjá þeim verði ekki komist. Að stefna á hallalaus fjárlög er aðför að innanlandsmarkaðnum og þar með tekjustofnum hins opinbera. Þá eru skuldir opinberra aðila komnar á það stig að með öllu er óraunhæft að tala um endurgreiðslu þeirra. Eigi hið opinbera að borga niður skuldir sínar þá þarf það að draga mjög verulega úr neyslu sinni, eyða minnu en það aflar! Það sér hver heilvita maður að ef ríkið fer að spara í stað þess að eyða um efni fram, þá hrynur eftirspurnin. Markaðurinn verður að aðlaga sig þeirri staðreynd að skuldaaukning hins opinbera er nauðsynleg, eðlileg og varanleg. Markmið yfirstjórnar ríkisskulda á ekki að vera að minnka skuldirnar heldur að standa í skilum, taka ný lán til að borga eldri lán. Auknar lántökur eiga að taka mið af eftirspurn á lánamarkaði hverju sinni þannig að framleiðslan búi við viðunandi vaxtakjör. Þetta þýðir alls ekki að einstök ríki geti farið í neyslusukk út á lánsfé. Lánshæfni einstakra ríkja og þar með styrkur viðkomandi gjaldmiðla ræðst af skuldastöðu þeirra í samanburði við helstu iðnríkin. Það gildir að rata veg hófseminnar.

Mjúk lending neyslusamfélagsins.

Aukning opinberra skulda og þar með aukin hlutdeild opinberra útgjalda í neyslunni felur í sér að hlutur markaðarins í heildarstarfsemi samfélagsins minnkar. Þetta er í fullu samræmi við þarfir markaðarins, hann þarf stöðugt minni hluta mannaflans til að annast framleisluna. Allt frá því Adam Smith skrifaði sitt tímamótaverk Auðlegð þjóðanna, árið 1778, hefur spurningin um hjöðnun markaðarins við uppfyllingu allsnægtanna verið óleyst. Fræðilega séð hlýtur þetta allt að enda með ósköpum, fræðilega hrynur markaðurinn ef hann hættir að stækka! En þökk sé skuldasöfnun hins opinbera virðist lausn í sjónmáli. Heildarávöxtun fjármagnsins er tryggð með því að stöðugt stærri hluti þess ávaxtar sig sem auknar ríkisskuldir, en stöðugt minni hluti ávaxtar sig með athafnasemi á markaðnum. Til lengri tíma hlýtur þetta reyndar að hafa í för með sér gjaldmiðlahrun og þar með raunlækkun skulda. Verðbólga af völdum ofurskulda mun þá aðlaga skuldamassann raunverulegum verðmætum í heiminum, en hún mun örugglega ekki valda neinum skaða sem ekki er hægt að bæta með opinberri lántöku!

Ég sé því ekki annað en að hin mjúka lending hagvaxtarins sé fundin. Ekki fyrir tilstilli meðvitaðrar stjórnunar á markaðsaðstæðum heldur sem síendurtekin nauðvörn, framkvæmd í andstöðu við allar kenningar. Nú þegar markaðssamfélagið er laust úr viðjum áróðursstríðs austur og vesturs þá hafa fegrun aðstæðna og fræðilegir hollustueiðar ekkert gildi lengur. Markaðssamfélagið getur horfst í augu við eðli sitt. Það er sögulega sannað að markaðsbúskapur er áhrifaríkasta meðalið til eflingar framleiðslukraftanna og til dreifingar afurðanna. Gagnrýnin snýst ekki lengur um það að skjóta kapítalismann út af kortinu heldur um að ná lendingu inn í neyslusamfélagið. Þar er minna fyrir hlutunum haft og tímanum er í vaxandi mæli varið til annara hluta en brauðstrits.

Hver veit nema að í kennslubók framtíðarinnar um síðasta aldarfjórðung 20. aldarinnar muni standa að hin raunverulega dyggð þess tíma hafi falist í því að lifa um efni fram. Það hafi haldið uppi eftirspurninni og komið í veg fyrir kreppu sem á þeim tíma hefði auðveldlega getað endað með allsherjar tortímingu mannkynsins! Og hver veit nema fórn skuldarans verði tíunduð, örvæntingin og angistin, uppboðið og niðurlægingin. Já það er eins og góði dátinn tapi hverri einustu orrustu þó svo hann virðist vinna stríðið að lokum.

Sigurður Gunnarsson, höfundur er framkvæmdstjóri